Nguồn gốc
Nghệ thuật đường phố dưới dạng chữ viết và hình vẽ đơn giản được tạo ra ở những nơi công cộng được cho là bắt nguồn từ Thế chiến thứ hai. “Kilroy was here” thường được coi là dòng chữ lan truyền đầu tiên, được tạo ra bởi một người tên Kilroy, làm việc tại một nhà máy sản xuất bom ở Detroit, Mỹ. Ban đầu, câu này được viết lên các thùng đựng bom sản xuất tại đó. Sau đó, nó được bổ sung thêm một hình vẽ đơn giản về một người đàn ông mũi dài và được binh lính Mỹ phổ biến rộng rãi hơn.
Phong trào này bắt đầu phát triển mạnh vào những năm 1960 tại thành phố Philadelphia, Mỹ, nơi vẫn được coi là trung tâm lịch sử của văn hóa graffiti. Đến những năm 1970, nó lan tới New York, bắt đầu từ khu Washington Heights của Manhattan. Đó là lúc “tagging” (ký tên) xuất hiện. Tiếp theo là truyền thống ghi số nhà bên cạnh biệt danh. Các nghệ sĩ viết chữ bắt đầu cạnh tranh gay gắt để được công nhận là giỏi nhất, điều này thúc đẩy phong trào phát triển nhanh chóng và không kiểm soát. Theo thời gian, đã có sự chuyển dịch từ các tác phẩm dựa trên chữ viết sang nghệ thuật đường phố mang tính khái niệm thị giác.
Bảo tàng nghệ thuật đường phố đầu tiên được thành lập tại St. Petersburg, Nga vào năm 2012, trên khuôn viên của một Nhà máy Nhựa Ép Lớp vẫn đang hoạt động.
Các hình thức thể hiện
Bất kỳ nghệ thuật thị giác nào mang tính đô thị rõ rệt đều có thể được xếp vào nghệ thuật đường phố. Đến đầu thế kỷ 21, nó đã phát triển thành những hình thức liên ngành phức tạp. Graffiti, stencil, in ấn, sticker, tranh khảm, reverse graffiti, sắp đặt, trình chiếu video, hay thậm chí là trình diễn – khả năng thể hiện của nghệ thuật đường phố là vô tận. Những cách tiếp cận mới liên tục xuất hiện khi các nghệ sĩ cố gắng tìm ra phong cách riêng và nổi bật giữa đám đông.
Graffiti
Thuật ngữ này bao gồm mọi hình thức chữ viết trên các bề mặt công cộng. Phổ biến nhất, nó gắn liền với kiểu chữ cách điệu, trừu tượng và/hoặc các nhân vật kiểu hoạt hình, sử dụng màu sắc táo bạo.
Nghệ sĩ và nhà hoạt động xã hội người Mỹ Keith Haring đã tạo ra các bức tranh tường lấy cảm hứng từ graffiti vào những năm 1980, nói về đồng tính luyến ái và AIDS, phá vỡ những điều cấm kỵ và đề cập đến những bất công xã hội; New York, 1986 (ảnh qua widewalls.ch)
Stencil
Chúng thường được làm sẵn từ giấy hoặc bìa cứng, sau đó dán lên bề mặt và phun sơn qua, để lại hình ảnh hoặc chữ viết sau khi gỡ bỏ.
Banksy, nghệ sĩ người Anh nổi tiếng thế giới có danh tính vẫn là một bí ẩn, được nhận diện qua các hình khối đen đặc kèm những thông điệp dí dỏm; Bethlehem, 2005 (ảnh qua lifegate.com)
Poster
Poster là các bức tranh vẽ tay hoặc in trên giấy mỏng, được dán lên bề mặt hoặc treo theo chiều dọc. Giống như stencil, chúng được các nghệ sĩ đường phố ưa chuộng vì cho phép họ chuẩn bị phần lớn công việc từ trước, từ đó giảm khả năng đối đầu với chính quyền tại địa điểm thi công.
JR là nghệ sĩ và nhiếp ảnh gia người Pháp, người phủ lên các thành phố những bức ghép ảnh đen trắng khổng lồ; Kibera, 2009 (ảnh qua widewalls.ch)
Reverse graffiti
Đây là phương pháp tạo hình ảnh bằng cách loại bỏ bụi bẩn khỏi bề mặt (còn được gọi là clean graffiti, dust tagging, grime writing).
Nghệ sĩ đường phố người Anh Moose, được biết đến là người sáng tạo ra “reverse graffiti”, tạo ra những tác phẩm tinh xảo trên các tòa nhà, dưới cầu và trong đường hầm bằng máy phun nước áp lực cao; London, 2014 (ảnh qua itsnicethat.com)
Tranh khảm (Mosaic)
Gạch với nhiều hình dạng, kích thước và màu sắc khác nhau được sử dụng rộng rãi trong nghệ thuật đường phố nhờ độ bền vốn có và hiệu ứng thị giác sống động.
Nghệ sĩ Jim Bachor ở Chicago làm đẹp đường phố bằng cách lấp đầy các ổ gà bằng những thiết kế khảm thủy tinh và đá cẩm thạch đầy màu sắc, từ hình thực vật đến khuôn mặt của Aretha Franklin; Detroit, 2018 (ảnh của Jim Bachor)
Sự chấp nhận của công chúng
Vẫn còn tranh cãi về việc liệu đây là nghệ thuật hay hành vi phá hoại. Vẫn có một ranh giới mong manh giữa việc trân trọng nó và thuần hóa nó.
Về mặt lịch sử, phần lớn các nghệ sĩ ra đường không phải để phô diễn bản thân mà để nâng cao nhận thức về các vấn đề xã hội. Vì vậy, như một sự đối lập với trật tự đã được thiết lập, nghệ thuật đường phố thường mang thông điệp chính trị hoặc xã hội mạnh mẽ và tiếp tục được thực hiện ở những địa điểm không được phép. Nhưng gần đây, các nghệ sĩ đường phố ngày càng được đặt hàng để sáng tác ở nơi công cộng, và những tác phẩm này đang thu hút sự quan tâm đáng kể từ các bảo tàng, phòng trưng bày và nhà sưu tập, từ đó biến chúng thành hàng hóa và đối tượng bị văn hóa đại chúng chiếm dụng.
Nghệ thuật đường phố cần được phân biệt với nghệ thuật công cộng. Loại thứ nhất xuất hiện trong không gian công cộng đô thị và bị coi là nổi loạn, bất hợp pháp, có nguy cơ bị xóa bỏ bất cứ lúc nào, trong khi loại thứ hai được các thành phố hoặc chủ sở hữu tài sản chính thức cho phép và được xem là làm phong phú văn hóa, được xã hội chấp nhận.
Thái độ của công chúng phần lớn phụ thuộc vào quan điểm của từng cá nhân về những hành vi được chấp nhận trong không gian công cộng. Ngày nay, ngày càng nhiều người có xu hướng nhìn nhận nghệ thuật đường phố một cách tích cực. Những đặc tính riêng của nó, như “sự tôn vinh sự tồn tại” và “tuyên ngôn của sự phản kháng,” phụ thuộc rất nhiều vào vị trí xuất hiện. Thêm vào đó, sự khác biệt còn nằm ở hình ảnh của người vẽ – dù đó là nghệ sĩ, nhà hoạt động, người viết chữ, kẻ phá hoại, hay họa sĩ minh họa. Nhận thức của con người thay đổi tùy theo cách nó được truyền tải.
Vậy có nghệ thuật đường phố “tốt” và “xấu” không? Mỗi người có câu trả lời riêng. Dù thế nào, điều quan trọng cần hiểu là, giống như mọi loại hình nghệ thuật khác, nó không nhất thiết phải đẹp về mặt thẩm mỹ. Sức mạnh nằm ở cảm xúc. Trong nghệ thuật đường phố, điều quan trọng nhất là lôi kéo người xem vào một cuộc đối thoại. Nó thể hiện một hiện tượng luôn tự biến đổi, không ngừng làm thay đổi thực tại của nghệ thuật đương đại.
Đường phố & SketchAR
Với sự phát triển của các phần mềm và công nghệ đồ họa đa dạng, các nghệ sĩ đường phố giờ đây có trong tay nhiều công cụ để hỗ trợ tạo ra và phổ biến tác phẩm của mình. SketchAR, đặc biệt, giúp các nghệ sĩ chuẩn bị tốt hơn cho các tác phẩm graffiti, nhất là những tác phẩm quy mô lớn. Ứng dụng phủ một hình ảnh ảo lên bề mặt để giúp đồ theo hình vẽ từ điện thoại thông minh. Hãy cùng xem nó hoạt động như thế nào trong thực tế.
Anastasia Kraseva, Nga
Nghệ sĩ đa lĩnh vực, giám đốc nghệ thuật tại MyBuddy.ai, thành viên nhóm nghệ thuật Vitae Viazi
Khi sáng tạo nghệ thuật, tôi sử dụng nhiều công cụ khác nhau: bình xịt, cọ, con lăn. Chất liệu và bề mặt luôn tự đặt ra những điều chỉnh riêng, đôi khi bạn cần tìm một giải pháp đặc biệt để chúng “hòa hợp” với nhau. Vì vậy, việc kết hợp những thứ tưởng chừng như không tương thích ngay từ cái nhìn đầu tiên là rất quan trọng – những khám phá được sinh ra trong quá trình thử nghiệm.
Một số tác phẩm rất dễ mất chất lượng nếu bản phác thảo được chuyển lên bề mặt lớn một cách bất cẩn. Ứng dụng SketchAR không chỉ mang lại độ chính xác, mà còn tăng đáng kể tốc độ phóng to và đồ hình ảnh.
Vitae Viazi + SketchAR
Anatoly Akue, Nga
Nghệ sĩ graffiti và họa sĩ trừu tượng
Tôi thấy thú vị khi thử nghiệm với các chất liệu và cách tiếp cận khác nhau, làm việc nhiều với hình khối và màu sắc – điều đó thực sự mở đường cho việc tạo ra những tác phẩm mới.
Trong SketchAR, tôi thích tính năng chuyển hình ảnh, giúp nhiều người thực hiện bước đầu tiên trong nghệ thuật và thử vẽ những gì họ có thể thấy khó khăn. Ứng dụng cung cấp những nền tảng cơ bản.
Anatoly Akue + SketchAR
Là một hiện tượng xã hội và biểu hiện nghệ thuật của các thế hệ gần đây, nghệ thuật đường phố đã tìm được chỗ đứng trong cốt lõi của nghệ thuật đương đại. Ngày nay, nó không chỉ đơn thuần là một phong trào – mà là một ngôn ngữ thị giác, với nhiều tiếng nói và giọng điệu khác nhau.
