Có lẽ bạn đã từng bắt gặp những tác phẩm nghệ thuật mất cân đối, thô sơ, thậm chí trông có vẻ cẩu thả, nhưng lại chạm đến cảm xúc và chân thật, giống như tranh vẽ của trẻ em. Trên thực tế, tác giả của chúng lại là những người trưởng thành – đại diện cho trường phái nghệ thuật ngây thơ (naive art).
Ban đầu, nghệ thuật ngây thơ được hiểu là bất kỳ hình thức nghệ thuật thị giác nào phản ánh một cái nhìn tươi mới và trong sáng về thế giới, được tạo ra bởi người không có hoặc từ chối kiến thức truyền thống trong việc mô tả các vật thể thực. Nhưng nhìn chung, định nghĩa đó khá đúng với thế kỷ 20, bởi vì sang thế kỷ 21, đã xuất hiện những tổ chức chuyên nghiên cứu về nghệ thuật ngây thơ. Ngày nay, thể loại này được công nhận trên toàn thế giới và có mặt tại nhiều bảo tàng, phòng trưng bày riêng.
Dù vậy, đặc điểm phân biệt chính của trào lưu này vẫn là sự không tuân thủ các nguyên tắc hình thức của nghệ thuật. Các nghệ sĩ ngây thơ thường không:
• thu nhỏ tỷ lệ vật thể theo khoảng cách;
• làm mờ màu sắc theo khoảng cách;
• giảm độ chi tiết theo khoảng cách;
• thể hiện dấu hiệu của bất kỳ nguồn sáng nào;
• dựng đúng giải phẫu của con người hay động vật.
Bỏ qua những “quy tắc” này, các nghệ sĩ ngây thơ tạo ra những tác phẩm trông có vẻ “sai lệch về hình học” với phối cảnh méo mó và hình khối thô ráp, sử dụng họa tiết và màu sắc rực rỡ một cách táo bạo bất kể bố cục, cùng cường độ kịch tính mạnh mẽ ở cả tiền cảnh lẫn hậu cảnh.
Họ tạo ra một thực tại khác, mang chất siêu thực của riêng mình.
Nghệ thuật ngây thơ là một trào lưu khá lâu đời, và có hai giả thuyết về thời điểm nó ra đời. Một giả thuyết cho rằng nó bắt đầu vào những năm đầu thế kỷ 20, khi lần đầu tiên được công nhận là một hình thức nghệ thuật có vị thế ngang hàng với các hình thức khác (nhiều nghệ sĩ tiên phong, hậu hiện đại và ý niệm đã công khai thừa nhận nghệ thuật ngây thơ là nguồn cảm hứng của họ). Giả thuyết còn lại cho rằng cần lùi về hàng chục nghìn năm trước, khi những bức tranh hang động đầu tiên xuất hiện – thời kỳ mà mọi loại hình nghệ thuật đều có thể được xem là ngây thơ theo tiêu chuẩn ngày nay.
Nhưng điều chắc chắn là đến giữa thế kỷ 20, hầu hết các khu vực phát triển đều có những nghệ sĩ ngây thơ của riêng mình, đạt được một mức độ nổi tiếng nhất định. Một trong những nhân vật then chốt của trào lưu này là người Pháp Henri Rousseau, với những bức chân dung, cảnh rừng rậm và thảm thực vật kỳ lạ được ngưỡng mộ rộng rãi.
Bữa ăn của Sư tử (The Repast of the Lion) của Henri Rousseau, khoảng năm 1907 | Một buổi tối Carnival (A Carnival Evening) của Henri Rousseau, 1886 (ảnh từ commons.wikimedia.org)
Rousseau bắt đầu vẽ tranh nghiêm túc khi ở độ tuổi ngoài 40 và toàn tâm toàn ý với nghệ thuật ở tuổi 49, sau khi nghỉ hưu khỏi công việc nhân viên thu thuế. Các tác phẩm của ông thường bị chế giễu và chỉ trích gay gắt, đặc biệt là trong giai đoạn đầu. Rousseau lấy cảm hứng từ sách thiếu nhi và các khu vườn bách thảo ở Paris, thậm chí ông còn tự nhận đã sáng tạo ra một phong cách mới gọi là “tranh phong cảnh - chân dung”, trong đó ông vẽ khung cảnh trước rồi mới thêm hình người hoặc động vật vào tiền cảnh. Nghệ sĩ này bắt đầu được các đồng nghiệp chú ý sau triển lãm đầu tiên tại Salon des Indépendants năm 1886 ở Paris: một tác phẩm của ông được đem cho Camille Pissarro (họa sĩ trường phái ấn tượng và tân ấn tượng gốc Đan Mạch - Pháp) xem, với ý định trêu chọc Rousseau, nhưng bậc thầy này lại ngưỡng mộ phong cách của ông và khen ngợi bức tranh. Đó chính là bức “Một buổi tối Carnival”.
Một nghệ sĩ ngây thơ tự học nổi tiếng khác là người Gruzia Niko Pirosmani. Ông cũng chỉ được công nhận trên trường quốc tế sau khi qua đời. Vào đầu thế kỷ 20, khi mới bước những bước đầu tiên vào nghệ thuật, Pirosmani vẽ bằng sơn tự chế trên vải sơn dầu, nền trắng hoặc đen. Ở những chỗ cần dùng những màu như vậy, ông đơn giản là để trống vải sơn dầu – và đó là cách ông phát triển một trong những kỹ thuật cơ bản của mình. Các tác phẩm của Pirosmani chịu ảnh hưởng bởi điều kiện xã hội của thời đại và nơi ông sống. Khác với nhiều nghệ sĩ khác, Niko không tìm cách bắt chước tự nhiên một cách thuần túy và không mấy chú trọng đến chi tiết. Một số bức tranh của ông là đơn sắc.
Bạn của Begos (Begos' Friends) của Niko Pirosmani, thập niên 1910 (ảnh từ commons.wikimedia.org)
Bên cạnh đó, nhiều nghệ sĩ hoạt động cùng thời hoặc ngay sau Rousseau cũng đã phát triển kiểu nghệ thuật ngây thơ của riêng họ, phần nào được nuôi dưỡng bởi nghệ thuật dân gian. Chẳng hạn, Grandma Moses bắt đầu sự nghiệp sáng tạo ở tuổi 78 và được biết đến với niềm say mê chủ nghĩa hiện thực Mỹ; Ivan Generalić khắc họa những cảnh làng quê ở Croatia với hàm ý chính trị – họ hầu như không được đào tạo bài bản nhưng để cho trải nghiệm cá nhân, di sản và nền tảng văn hóa làm giàu thêm cho tác phẩm của mình.
Halloween của Grandma Moses, 1955 | Con bò đỏ (The Red Bull) của Ivan Generalić, 1972 (ảnh từ wikiart.org)
Điểm cốt lõi của nghệ thuật ngây thơ là các nghệ sĩ không cố gắng vẽ theo quy tắc. Họ sáng tạo theo cảm xúc của mình, với cách tiếp cận tự do và bản năng đối với chất liệu, bố cục và ý tưởng. Đây chính là điểm khác biệt so với các nghệ sĩ theo trường phái nguyên thủy (primitivist): là những chuyên gia dày dạn kinh nghiệm, họ cố tình sử dụng sự đơn giản hóa, làm cho tranh của mình trông có vẻ vụng về. Marc Chagall, Paul Klee, Mikhail Larionov, Pablo Picasso, Henri Matisse đều từng làm việc theo phong cách này.
“Ngây thơ” không có nghĩa là “ngốc nghếch” hay “thiển cận.” Đúng hơn, đó là sự đối lập với nghệ thuật chuyên nghiệp.
Sự ngây thơ tuyệt đối khó có thể tìm thấy ở các nghệ sĩ đương đại, bởi hiện nay việc tự học đã trở nên phổ biến như một hình thức tiếp thu kiến thức chuyên môn. Một số nghệ sĩ đang hoạt động công khai nhận mình theo phong cách ngây thơ là Gary Bunt, Lyle Carbajal, Gabe Langholtz, Gigi Mills, Barbara Olsen, Paine Proffitt, Alain Thomas.
Về phần mình, đội ngũ Sketchar cũng muốn nhắc đến một nhà sáng tạo trẻ – một cô gái đến từ Ấn Độ tên là Krithika S. Cô là người mới bắt đầu vẽ trong thời gian phong tỏa vì Covid-19. Trong lúc tìm chút niềm vui, Krithika tình cờ biết đến ứng dụng Sketchar và bắt đầu đăng những bức tranh mình vẽ bằng ứng dụng này lên Instagram. Hoạt động sáng tạo của cô đã ngay lập tức nhận được thiện cảm từ chúng tôi.
Tôi bắt đầu vẽ như một sở thích để lấp đầy thời gian sáng sớm và tối muộn của mình, vì việc ở nhà quá lâu bắt đầu khiến tôi hơi căng thẳng.
Ban đầu, tôi thường vẽ những thứ khá chung chung bằng tay. Sau đó tôi dần dần bắt đầu hứng thú với việc vẽ chân dung người nổi tiếng. Một số bức khá ổn, còn một số thì hoàn toàn không ổn chút nào.
Tôi phát hiện ra Sketchar khi đang cố vẽ phác họa một người bạn để gây bất ngờ cho cô ấy nhân dịp sinh nhật. Ban đầu tôi định vẽ tay tự do, nhưng tôi không có đủ thời gian và cũng lo sợ về kết quả.
Vậy nên tác phẩm đầu tiên của tôi trong ứng dụng là một bức chân dung của bạn tôi. Sau đó tôi cảm thấy Sketchar thực sự rất hay và thú vị. Nó giúp tôi tiết kiệm rất nhiều thời gian và kết quả cuối cùng đúng như những gì tôi mong đợi, thậm chí còn tuyệt vời hơn.
Jennifer Aniston trong vai Rachel Green | Tom Ellis trong vai Lucifer Morningstar | Hugh Laurie trong vai Gregory House, bởi Krithika S, 2020
Sứ mệnh của Sketchar là khơi dậy tiềm năng sáng tạo của bất kỳ ai, bất kể trình độ nghệ thuật của họ ra sao. Điều quan trọng là bước đi đầu tiên, và bản thân điều đó đã là một thành tựu. Chúng tôi muốn mọi người đều cảm thấy tự do thể hiện bản thân, cảm xúc và ý tưởng của mình, dù chúng có thể không tuân theo bất kỳ nguyên tắc, quy tắc, tiêu chuẩn hay chuẩn mực cụ thể nào. Chúng tôi ủng hộ những cảm xúc chân thật và nguồn năng lượng thực sự.
Các nghệ sĩ ngây thơ xứng đáng nhận được sự quan tâm và trân trọng đặc biệt vì sự kiên trì của họ, cũng như mọi nghệ sĩ khác. Ít nhất, hãy để chúng ta biết đến họ. Chúng tôi hy vọng bài viết này sẽ truyền cảm hứng cho một số bạn ghé thăm bảo tàng hoặc đơn giản là xem qua các bức tranh trên mạng để tìm hiểu thêm về thể loại này, và có thể ủng hộ những nỗ lực táo bạo của ai đó.
Ảnh bìa bài viết sử dụng tác phẩm của Krithika, được vẽ trên Sketchar.
